Klinische verschijnselen van lipodystrofie

Lipodystrofie is een verzameling van zeldzame aandoeningen waarbij het onderhuids vetweefsel geheel of gedeeltelijk ontbreekt.¹ Deze aandoeningen zijn aangeboren of verworven en kunnen dus al vanaf de geboorte aanwezig zijn.¹ Door het verlies van vetweefsel wordt er over het algemeen minder leptine geproduceerd en is er sprake van ectopische vetopslag, oftewel vetopslag op een onjuiste plek.¹ Dit leidt tot een verstoring van metabole processen en kan tot complicaties leiden bij verschillende organen, zoals de lever, nieren en het hart.¹ Mensen met gegeneraliseerde lipodystrofie, bij wie het onderhuids vetweefsel vrijwel volledig ontbreekt, zien er vaak mager en gespierd uit en hebben duidelijk zichtbare bloedvaten. Mensen met partiële lipodystrofie, bij wie het onderhuids vetweefsel gedeeltelijk ontbreekt, hebben vaak lichaamsdelen die slank en gespierd zijn, terwijl andere lichaamsdelen juist extra vet bevatten. Door lipodystrofie op tijd te diagnosticeren en de klinische verschijnselen juist en volledig in kaart te brengen kan de effectiviteit van een behandeling verbeteren en worden ernstige complicaties voorkomen.

Lipodystrofie-ernstscore

Met de lipodystrofie-ernstscore (LDS) kunnen de verschillende klinische verschijnselen van lipodystrofie in kaart gebracht worden.² Ook kan met de LDS bepaald worden hoe ernstig de ziektelast is, hoe de ziekte zich ontwikkelt en kunnen de effecten van een behandeling worden gevolgd.² Lipodystrofie gaat gepaard met klinische verschijnselen in een breed scala aan acht domeinen, waaronder: diabetes/insulineresistentie, microvasculaire complicaties, lipiden, hart- en vaatziekten, lever, nierfunctie, het voortplantingssysteem en overige verschijnselen.²  Verderop in dit artikel worden de klinische verschijnselen en symptomen per domein nader toegelicht. Bij verdenking op lipodystrofie kan worden doorverwezen naar een expertisecentrum; gegeneraliseerde lipodystrofie hoort in een expertisecentrum behandeld te worden.

Bekijk deze video om meer te weten te komen over de LDS-tool.

LDS domeinen

Diabetes/insulineresistentie

Bij lipodystrofie lijden organen onder lipotoxiciteit vanwege de ectopische vetopslag.³ Eén van de gevolgen is de verstoring van de insulinesignalering.^2,3 Dit kan leiden tot ernstige secundaire insulineresistente diabetes, waarbij er hoge doses insuline nodig zijn. Al op jonge leeftijd kunnen personen met lipodystrofie diabetes mellitus ontwikkelen.⁴ Opvallend aan deze groep is dat patiënten die een hoge behoefte aan insuline hebben, in het algemeen een aanzienlijk lagere BMI hebben dan de ‘stereotypische’ diabetes mellitus patiënt met een even hoge insulinebehoefte.¹ Het met insulineresistentie geassocieerde acanthosis nigricans komt ook voor bij personen met lipodystrofie, voornamelijk in de huidplooien in de nek, oksels, en liezen, maar kan bij sommige personen uitgebreider zijn.³

Microvasculaire complicaties

De verhoogde bloedsuikerspiegel bij insulineresistentie en diabetes mellitus leiden tot microvasculaire complicaties zoals retinopathie en neuropathie.^2,5 Deze complicaties komen ook voor bij lipodystrofie, omdat hierbij vrijwel altijd sprake is van moeilijk instelbare secundaire insulineresistente diabetes.¹

Lipiden

Door het ontbreken van het vetweefsel kan bij zowel volwassenen als kinderen met lipodystrofie hypertriglyceridemie ontstaan, wat betekent dat de concentratie vetten in het bloed verhoogd is.^1-4 Hypertriglyceridemie kan zeer ernstige vormen aannemen (≥500 mg/dL), met daarmee een verhoogd risico op pancreatitis (alvleesklierontsteking).^1-3 Omdat hypertriglyceridemie bij lipodystrofie wordt veroorzaakt door een gebrek aan functioneel vetweefsel, reageren patiënten vaak onvoldoende op conventionele triglyceride verlagende therapieën. Een beperkte respons op deze behandelingen kan daarom een indirecte aanwijzing zijn voor lipodystrofie.¹  

Hart- en vaatziekten

Al vanaf jonge leeftijd kan er sprake zijn van hart- en vaatziekten bij personen met lipodystrofie.^1,2,4 Vaak is er sprake van een hoge bloeddruk en een verhoogd risico op atherosclerose.^1,3 Hart- en vaatziekten zijn een van de mees voorkomende doodsoorzaken bij personen met lipodystrofie.¹

Lever

De ectopische vetopslag bij lipodystrofie vindt onder meer plaats in de lever, waardoor hepatomegalie, oftewel een vergrote lever door vetopstapeling, vaak en ook al op jonge leeftijd kan voorkomen bij personen met lipodystrofie.^3,4 Het overmatig afzetten van vetten in de lever heeft mogelijk steatose (leververvetting), fibrose (littekenvorming), en cirrose (onherstelbare leverschade) tot gevolg, wat ook al op jonge leeftijd kan voorkomen.^1-4 Bovendien kunnen leverenzymen verhoogd zijn.³ Complicaties met de lever zijn dan ook een van de meest voorkomende doodsoorzaken bij personen met lipodystrofie.¹ Deze complicaties zijn terug te zien op scans, zoals echo, CT, of MRI.³

Nierfunctie

Verstoorde nierfuncties komen vaak voor bij lipodystrofie.^1,2,6 Deze worden onder meer veroorzaakt door insulineresistentie en verhoogde bloedsuikers, maar ook door andere factoren zoals ernstige vetstofwisselingsstoornissen, een leptinetekort en vetopstapeling in de nieren.⁶ De verstoorde nierfunctie uit zich klinisch in proteïnurie (een verhoogde concentratie eiwitten, inclusief albumine, in de urine) en hypercreatininemie (een verhoogde concentratie creatinine in het bloed), met als gevolg hypocreatininurie (een verlaagde concentratie creatinine in de urine).^4,5 Naast hart- en vaatziekten en complicaties met de lever, is nierfalen ook een van de meest voorkomende doodsoorzaken bij personen met lipodystrofie.¹

Voortplantingssysteem

Door de insulineresistentie en door de verminderde secretie van leptine, zijn er bij lipodystrofie verstoringen in het voortplantingssysteem.^1,2,4,7 De verhoogde bloedsuikerspiegel zorgt voor een verhoogde productie van testosteron, wat bij vrouwen kan zorgen voor hyperandrogenisme, inclusief hirsutisme en PCOS (of PCOS-achtig beeld).^1,2,4,7 Ook kan de menstruatie hierdoor onregelmatig zijn, of blijft deze uit.⁷ Daarnaast heeft leptine een rol in het reguleren van geslachtshormonen en vruchtbaarheid.⁸ Doordat er bij lipodystrofie vaak sprake is van een verminderde leptinesecretie, kan er sprake zijn van hypogonadisme en verminderde vruchtbaarheid.^1,2,8

Vervolgstappen

Wanneer de hierboven beschreven klinische verschijnselen herkend worden, lees dan verder over lipodystrofie op deze pagina en leg eventueel contact met een expert van een expertisecentrum.

Bronnen

1. Akinci, B., Gular, M. C., & Oral, E. A. (2024). Lipodystrophy Syndromes: Presentation and Treatment. In Endotext [Internet]. Endotext. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK513130/
2. Zammouri, J., Vatier, C., Capel, E., Auclair, M., Storey-London, C., Bismuth, E., … & Vigouroux, C. (2022). Molecular and cellular bases of lipodystrophy syndromes. Frontiers in Endocrinology, 12, 803189. http://doi.org/10.3389/fendo.2021.803189
3. Brown, R. J., Akinci, B., Al Yaarubi, S., Bismuth, E., Cappa, M., Deeb, A., … & Wabitsch, M. (2025). The clinical approach to child and adolescent patients with lipodystrophy: a series of international case discussions. Frontiers in Endocrinology, 16, 1597053. http://doi.org/10.3389/fendo.2025.1597053
4. Kulkarni, A., Thool, A. R., & Daigavane, S. (2024). Understanding the clinical relationship between diabetic retinopathy, nephropathy, and neuropathy: a comprehensive review. Cureus, 16(3). http://doi.org/10.7759/cureus.56674
5. Akinci, B., Unlu, S. M., Celik, A., Simsir, I. Y., Sen, S., Nur, B., … & Oral, E. A. (2018). Renal complications of lipodystrophy: A closer look at the natural history of kidney disease. Clinical endocrinology, 89(1), 65-75. http://doi.org/10.1111/cen.13732
6. Lungu, A. O., Safar Zadeh, E., Goodling, A., Cochran, E., & Gorden, P. (2012). Insulin resistance is a sufficient basis for hyperandrogenism in lipodystrophic women with polycystic ovarian syndrome. The journal of clinical endocrinology & Metabolism, 97(2), 563-567. https://doi.org/10.1210/jc.2011-1896
7. Park, H. K., & Ahima, R. S. (2015). Physiology of leptin: energy homeostasis, neuroendocrine function and metabolism. Metabolism, 64(1), 24-34. http://doi.org/10.1016/j.metabol.2014.08.004
8. Brown, R. J., Akinci, B., Yosef, M., Phillips, H., Khalatbari, S., Sorkina, E., … & Oral, E. A. (2025). Lipodystrophy severity score to assess disease burden in lipodystrophy. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 110(11), 3243-3255. http://doi.org/10.1210/clinem/dgaf103

Dit artikel is financieel mogelijk gemaakt door Chiesi Rare Diseases en inhoudelijk onafhankelijk tot stand gekomen. 20605 – MRT 2026