Insulineresistentie: symptomen, oorzaken en gevolgen

Insulineresistentie is een probleem waar verschillende mensen mee te maken kunnen krijgen, zowel volwassenen als kinderen. Internist Ingrid Jazet en kinderarts-endocrinoloog Hester Vlaardingerbroek vertellen in dit artikel over verschillende oorzaken waardoor ongevoeligheid voor insuline ontstaat, waaronder lipodystrofie.

Wat doet insuline?

Insuline is een hormoon dat in de alvleesklier (pancreas) wordt gemaakt. Insuline speelt een centrale rol in het regelen van de hoeveelheid suiker (glucose) in het bloed, ook wel de bloedsuikerspiegel genoemd. Glucose is de energiebron voor lichaamscellen. Insuline stimuleert cellen glucose op te nemen, zodat ze hun werk kunnen uitvoeren. Ook bevordert insuline de opslag van energie door suiker om te zetten in glycogeen in de lever en spieren. Daarnaast speelt het een rol in het omzetten van glucose in vetten en de aanmaak van eiwitten, en remt het de afbraak van vetten en eiwitten.¹

Wat is insulineresistentie?

Het kan gebeuren dat lichaamscellen niet meer goed reageren op insuline. Het lichaam is dan minder gevoelig voor insuline en heeft steeds meer insuline nodig om hetzelfde effect te bereiken. Dit is een stoornis in de insulinewerking en heet insulineresistentie. Bij insulineresistentie gaat er bij dezelfde hoeveelheid insuline, minder glucose naar de cellen. Er blijft dan meer glucose in het bloed, waardoor de bloedsuikerspiegel stijgt. De alvleesklier gaat vervolgens meer insuline produceren om te compenseren, maar kan daarbij mogelijk uitgeput raken.^2,13

Symptomen insulineresistentie

Bij een verhoogde bloedsuikerspiegel horen de volgende (niet-specifieke) klachten: moeheid, toegenomen dorst en honger, veel plassen, wazig zicht, verhoogde hoeveelheid vet en HDL-cholesterol in het bloed, huidverkleuringen (acanthosis nigricans), steelwratjes (acrochordons), schimmelinfecties, verhoogde bloeddruk, en beschadigingen aan bloedvaten achterin het oog wat kan leiden tot netvliesbeschadiging door diabetes.^12,13,14 Soms is er bij kinderen ook een snellere groei te zien, en bij pubermeisjes kan de ongesteldheid verstoord zijn.¹⁴

Oorzaken insulineresistentie

Er zijn verschillende oorzaken aan te wijzen voor het ontstaan van insulineresistentie.

1. Ongezonde leefstijl. Op verschillende manieren kan een ongezonde leefstijl insulineresistentie veroorzaken. Bij overgewicht produceert het teveel aan vetcellen bepaalde stoffen die de gevoeligheid van cellen voor insuline aantasten.³ Ook weinig beweging⁴ (veel zitten) kan insulineresistentie veroorzaken. Door spieren minder te gebruiken kan de werking van cellen verstoord raken, en worden ze minder gevoelig voor insuline. Slecht slapen⁵ speelt eveneens een rol, omdat bij slaaptekort de werking van hormonen aangetast wordt. Roken kan ook insulineresistentie veroorzaken, doordat nicotine en andere stoffen de werking van verschillende hormonen verstoren, waardoor cellen insulineresistent worden. Daarnaast zorgt roken voor meer buikvet, wat ook kan leiden tot insulineresistentie.⁶
2. Lichamelijke veranderingen en levensfase. Het gaat hierbij om bijvoorbeeld zwangerschap, ouder worden, en de overgang. Tijdens de (late) zwangerschap kan tijdelijke insulineresistentie ontstaan door hormonen uit de moederkoek (placenta).⁷ Het risico op insulineresistentie neemt ook vanzelf toe met leeftijd.⁸ Tijdens de overgang vinden hormonale veranderingen plaats en is bovendien sprake van een verandering van de vetverdeling in het lichaam, wat problemen in de stofwisseling en daarmee insulineresistentie kan veroorzaken.⁹
3. Andere oorzaken. Er zijn nog meer oorzaken aan te wijzen voor het ontstaan van insulineresistentie. Dit zijn onder meer erfelijke factoren en aandoeningen (zoals lipodystrofie), een afwijkend dieet, of bepaalde medicijnen.¹⁰ 

Gevolgen van insulineresistentie

Bij insulineresistentie is er een veel grotere kans om suikerziekte (diabetes type 2) te krijgen. Daarbij is er ook een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Bij vrouwen kan insulineresistentie daarnaast leiden tot PCOS (polycysteus ovarium syndroom), waarbij er blaasjes in de eierstokken zitten, die ervoor kunnen zorgen dat de ongesteldheid stopt of dat er geen eisprong meer is.¹¹

Insulineresistentie door lipodystrofie

Insulineresistentie kan ook veroorzaakt worden door lipodystrofie. Lipodystrofie is een zeldzame aandoening (aangeboren of verworven) waarbij het onderhuids vetweefsel over het hele lichaam, of gedeeltelijk ontbreekt (al kan er in bepaalde gevallen op sommige plekken juist vetophoping zijn). In plaats van in het vetweefsel gaan vet en de afbraakproducten daarvan in andere cellen zitten. Dat verstoort de insulinesignaaltransductie. Dat betekent dat lichaamscellen niet meer goed samenwerken met insuline, en daardoor insulineresistentie ontstaat.

Hoe herken je dat lipodystrofie de oorzaak is?

Zoals gezegd kan insulineresistentie veroorzaakt worden door lipodystrofie. Je herkent dat aan een combinatie van de volgende mogelijke kenmerken:

• Een afwijkend uiterlijk:
  • Gebrek aan onderhuids vetweefsel over het hele lichaam of gedeeltelijk, dat niet verklaard kan worden door ondervoeding, trauma, of een ziekte; bij partiële vormen van lipodystrofie kan er op sommige plekken juist meer vetweefsel zijn
  • Gespierde of tengere bouw met zichtbare bloedvaten
  • Grote handen of voeten (vooral bij aangeboren gegeneraliseerde vorm)
  • Donkere, fluweelachtige plekken in de huidplooien zoals nek, oksels, of liezen (acanthosis nigricans)
  • Bij sommige vormen duidelijk zichtbare navel of navelbreuk
  • Bij baby’s weinig babyvet, maar soms wel een bolle buik door opgezette lever
  • Bij pubermeisjes het uitblijven van vrouwelijke vetverdeling
  • Bij de partiële vormen worden uiterlijke veranderingen soms pas in de puberteit zichtbaar
• Constant en sterk hongergevoel
• Leververvetting zonder overgewicht en zonder overmatig alcoholgebruik
• Veel vetten in het bloed (hypertriglyceridemie) zonder duidelijke oorzaak, ook bij normaal gewicht of ondergewicht
• Suikerziekte (diabetes type 2) waarbij veel insuline nodig is; bij baby’s mogelijk verhoogde bloedsuikers/neonatale diabetes
• Afwijkende hartfunctie of hartproblemen (hartkloppingen of hartritmestoornissen)
• Alvleesklierontsteking (pancreatitis)
• Bij de verworven vorm mogelijk een auto-immuunziekte, zoals:
  • Juveniele dermatomyositis
  • Auto-immuun hepatitis
  • Diabetes type 1
  • Ook afwijkingen in een specifiek deel van het immuunsysteem (complementafwijkingen) komen voor
• Andere kenmerken zijn hyperandrogenisme (teveel mannelijke hormonen en daardoor soms een toename in mannelijk patroon van haargroei en een onregelmatige of uitblijvende ongesteldheid), levercirrose, en PCOS (polycysteus ovarium syndroom; blaasjes in de eierstokken die ervoor kunnen zorgen dat de ongesteldheid stopt of dat er geen eisprong meer is) dat niet verklaard kan worden door obesitas

Een normale vetverdeling over het lichaam sluit lipodystrofie grotendeels uit. Het afwijkende uiterlijk moet veroorzaakt worden door dysfunctie van het onderhuids vetweefsel, en niet door ondervoeding, trauma, of een ziekte. Spuitplekken door insulinegebruik zijn geen lipodystrofie.

Lipodystrofie kan de oorzaak zijn als er sprake is van insulineresistentie in combinatie met:

• Veel vetten in het bloed (hypertriglyceridemie) en mogelijk leververvetting (steatose)
• De typische uiterlijke kenmerken
• Een constant en sterk hongergevoel

Afhankelijk van de ernst en het type lipodystrofie (partieel of gegeneraliseerd, en genetisch of verworven) kunnen er verschillen zijn in welke kenmerken aanwezig zijn en in welke mate.

Wat zijn de vervolgstappen?

Bij een vermoeden van lipodystrofie kan je contact opnemen met de behandelend arts, die op zijn of haar beurt telefonisch of via e-mail (lipodystrofie@lumc.nl) contact kan leggen met het expertisecentrum lipodystrofie van het LUMC.

Bronnen:

1. Vargas, E., Joy, N. V., Carrillo Sepulveda, M. A. (2022). Biochemistry, Insulin Metabolic Effects. In StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing. http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30252239/
2. Diabetes.nl (2025). Wat is insulineresistentie? https://www.diabetes.nl/wat-is-diabetes/bloedglucosewaarden-bij-diabetes/wat-is-insulineresistentie
3. Shoelson, S. E., Herrero, L., & Naaz, A. (2007). Obesity, inflammation, and insulin resistance. Gastroenterology, 132(6), 2169-2180. http://doi.org/doi:10.1053/j.gastro.2007.03.059
4. Franssen, W. M., Nieste, I., Verboven, K., & Eijnde, B. O. (2025). Sedentary behaviour and cardiometabolic health: Integrating the potential underlying molecular health aspects. Metabolism, 170, 156320. http://doi.org/10.1016/j.metabol.2025.156320
5. Sondrup, N., Termannsen, A. D., Eriksen, J. N., Hjorth, M. F., Færch, K., Klingenberg, L., & Quist, J. S. (2022). Effects of sleep manipulation on markers of insulin sensitivity: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep medicine reviews, 62, 101594. http://doi.org/10.1016/j.smrv.2022.101594
6. Artese, A., Stamford, B. A., & Moffatt, R. J. (2019). Cigarette smoking: an accessory to the development of insulin resistance. American journal of lifestyle medicine, 13(6), 602-605. http://doi.org/10.1177/1559827617726516
7. Barbour, L. A., McCurdy, C. E., Hernandez, T. L., Kirwan, J. P., Catalano, P. M., & Friedman, J. E. (2007). Cellular mechanisms for insulin resistance in normal pregnancy and gestational diabetes. Diabetes care, 30. http://doi.org/10.2337/dc07-s202
8. Refaie, M. R., Sayed-Ahmed, N. A., Bakr, A. M., Aziz, M. Y. A., El Kannishi, M. H., & Abdel-Gawad, S. S. (2006). Aging is an inevitable risk factor for insulin resistance. Journal of Taibah University Medical Sciences, 1(1), 30-41. http://doi.org/10.1016/S1658-3612(06)70005-1
9. De Paoli, M., Zakharia, A., & Werstuck, G. H. (2021). The role of estrogen in insulin resistance: a review of clinical and preclinical data. The American journal of pathology, 191(9), 1490-1498. http://doi.org/10.1016/j.ajpath.2021.05.011
10. Freeman A. M., Acevedo L. A., Pennings N. (2023). Insulin Resistance. In StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/
11. Lebovitz, H. E. (2001). Insulin resistance: definition and consequences. Experimental and clinical endocrinology & diabetes, 109(Suppl 2), S135-S148. http://doi.org/10.1055/s-2001-18576
12. WebMD (2025). Insulin Resistance: Symptoms, Causes, Tests, and Treatment. https://www.webmd.com/diabetes/insulin-resistance-syndrome
13. Cleveland Clinic (2025). Insulin Resistance: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22206-insulin-resistance
14. Interview met Dr. Ingrid Jazet en Dr. Hester Vlaardingerbroek

Geïnterviewden

Dr. I.M. Jazet
Internist en coördinator expertisecentrum

Dr. H. Vlaardingerbroek
Kinderarts-endocrinoloog

Dit artikel is financieel mogelijk gemaakt door Chiesi Rare Diseases en inhoudelijk onafhankelijk tot stand gekomen. 18851 – APR 2026